"دوبیتی های رباعی طور "

دوبیتی این خصلت را از قرن ها پیش تا دقیقه ی اکنون حفظ کرده است . در کنار دوبیتی ، رباعی نیز ازقوالب محبوب ما ایرانی های عاشق کوتاه سرایی بوده و هست . ناگفته خود پیداست که قالب رباعی ظرفی بوده که عرفا و حکما را خوش تر می آمده . چندان ، یا به صواب نزدیکتر است اگر بگوییم که آن قدر که دوبیتی مردمی بوده ، رباعی ، این خصلت مردمی بودن را نداشته اما به هر تقدیر محبوبیتی داشته و به کار ثبت دقیقه ها و لطیفه های فکری و فلسفی می آمده . هر چقدر دوبیتی تغییرات کمتری از لحاظ مضمونی داشته اما رباعی گویا انعطاف بیشتری را پذیرفته . رباعی ظرفیت بیشتری برای بیان احوالاتی غیر از بیان آنات فلسفی و حکمی از خود نشان داده است ..( این البته حکمی کلی و غالب است و گرنه ما در طول تاریخ ادبیات رباعی ها و دوبیتی هایی داشته ایم که به این موضوع بندی ها وفادار نبوده اند )
اگر به رباعی هایی که امروزه سروده می شوند نگاهی گذرا بیندازیم می بینیم که احوالات عاشقانه و ردپای بیان روزمرگی ها و گفتن از چیزهای مختلف سهم بزرگی در مضامین رباعی امروز دارد . اگر رباعیات خیامی _با آن جسارت ، قاطعیت و پایان بندی های توفانی _ تا مدتها سرلوحه تالیان او بوده اما رباعی امروز بیشتر از جنس رباعیهای سعید ابالخیر است . با همان خصلت آرام و دور از هیجان های معمول رباعی . اینها را به اختصار گفتم تا بپردازم به مجموعه دوبیتی کلیمه‌‌و که‌مور اثر استاد ظاهر سارایی.
مرتبت والای استاد سارایی در شعر فارسی و کوردی و تحقیق و پژوهش بر کسی پوشیده نیست . جای تعجب نیست کە شاعری در طرازی اینچنین ، به سر وقت قالبی کوتاه برای بیان احوالات فکری و عاطفی خود برود . اصولا قوالب کوتاه به زعم نگارنده قالب پختگان و نخبگان است . کسانی که به درستی می دانند که عصاره ی تجربیان روحی و زیستی خود را باید در چنین قالبی به مخاطبان عرضه کنند . شاعر در این مجموعه گرچه ظاهرا دوبیتی سروده اما دوبیتی هاش بیشتر حال و هوای رباعی دارند گرچه خصائل نیکو و ذاتی دوبیتی را در سروده هایش حفظ کرده است . نکته ی جالب توجه آن که خود شاعر در یک دوبیتی می گوید :
فرە ئژنەفتمە قسیەیل قەۊ قەۊ
دەبارە فلسفەێ خلقت دە یاو ئەۊ
بغەێر ێەو دو سێ قسیەێ خەیامە
ولا قسیەێ کەسێ دی وە دڵم نەۊ
چنین پیش زمینه ی ذهنی برای ما چند و چون مضامین دوبیتی ها را تا حد زیادی روشن می کند . این پل زدن از دوبیتی به رباعی و تقلیل ندادن دوببتی به تعریف همیشگی ما از این قالب نکته اصلی و نقطه قوت درخشان این مجموعه است :
گڕێ رووشن، زەمان، چۊ ڕووژ پاکە
گڕێ لێخن هە چۊ زەێن زەحاکە
کەسێ ساقی ! دە کارێ سەر نیەرارێ
گوپێ مەی دەو خوم چل ساڵە وا کە

که آن خوش باشی خیامی را در ذهن ما زنده می کند . خیام " اندوهمردی " به غایت تلخ اندیش بود ، اما از آن رو که از " فردا " قطع امید کرده بود می توانست سرپا بماند و بتواند ساعاتی از عمر را به شادمانی بگذراند. ظاهر سارایی اما اتفاقا شاعری بسیار امیدوار است این تفاوت چندان افتراقی نینداختە بین این دو . خیام دم را غنیمت می داند و ظاهر سرودە :

ئەگەر شێعر و شەراو بووگ و شەو و شەم
تۊنیمن ئەڵکەنیمن ڕیشگ خەم
کەم و فریە نەکە وەرد م ئەێ دووس
کەم خەم فریەسەو فریەێ خوەشی کەم

دوبیتی هایی از این دست در این مجموعه کم نیست و البته باید بگویم اگرچه درخشان ترین بخش همین رباعی گونگی دوبیتی هاست اما این همه ی کار سارایی نیست . این آمیزه رباعی و دوبیتی معجون خاصی پدید آورده است از یک سو به آن طراوت خاصی بخشیده و از طرفی فضایی را برای تفکر در باب هستی و چیزها فراهم کرده است .
گفتیم رباعی گونگی تنها حسن این مجموعه نیست . با توجه به تجربه و چیره دستی شاعر و تجربه های پیشین وی در سرودن به فارسی و کوردی و آگاهی به دانش و بینش به اقتضائات و جریان مدرن در شعر از نظر زبان و نوآوری های لازم ، این مجموعه چنته ی پری دارد .

دە ئاو ئاگر ، دە ئاگر ئاو کەفێگەو
دە تەژگاێ خوەر ، خوەراوا شاو کەفێگەو
بزان ، قوقنووسە یا مێشتێ خوڵەکوو
نیەزانیمن دەمان ، چە ئاو کەفێگەو

این دوبیتی ها هر کدام _ یا اکثر آنها _ آن خصلت مهم "قطعه" بودن را دارند یعنی یک کل منسجم کە تنها متمرکز بر ضربه ی پایانی نیستند بلکه کل شعر شما را غافلگیر می کند یا لبخندی بر لب شما می نشانند و این به مرز " قطعه " رسیدن یعنی مدرن بودن . ظاهرِ خونسرد برخی دوبیتی ها و فارغ بودن از تکانه ای شدید در پایان بندی ها ممکن است مخاطب ساده دل را به برداشت اشتباهی راهنمون سازد ، که البته مخاطب دقیق ، این اشتباه را مرتکب نمی شود و با غور در دقایق این دوبیتیها حظ وافر خواهد برد .

راجع به این مجموعه بیش از این می توان گفت عجالتا به این مختصر اکتفاء می کنم تا در مجالی فراخ تر به زیبایی های دیگر این مجموعه بپردازیم . راستی یادم رفت چیزی از باباطاهر و فایز دشتستانی بگویم تنها به ذکر نامشان بسنده می کنیم . برایتان جالب نیست از یک مجموعه دوبیتی حرف زدیم اما بیشتر پای خیام به بحث کشیده می شد ؟!

چند دوبیتی را از این مجموعه می خوانیم

ت نەۊت و بێ ت دنیامان دروو بۊ
زنەی وەڵنگەیل رزیاگ چروو بۊ
هەناس وا بوو عەتر زمان ناشت
ت چەم پرتانی و دنیا شروو بۊ

...
خوەمان بار خەم گیان خوەمانیم
خوەمان ژەهر و خوەمان ژان خوەمانیم
خوەمان دار خوەمان ها کوڵمانەو
خوەمان دیوار زندان خوەمانیم
...
زوان داڵگی شیرینە چۊ قەن
نیەزانم چۊ بڕێ دڵ دەێ قەنە نەن
دە ئیلام و دە کرماشان وە داخەو
مەرەز دیرن بڕێ ، دە قەن پیەرز کەن

#حسین_شکربیگی
#کەلیمەو_کەموتەر
#حوزه_هنری_استان_ایلام