اپیزود دوم: قرائت گولی از توپ و بادبادک

پیشینه ی منظومه ها معمولا در بر دارنده ی افکار و عقاید سراینده از یک واقعه و باز آفرینی ایده ها و آرمانگرایی ذهنی اوست. منظومه هایی که از عهد کهن تا عصر حاضر در دسترس علاقه مندان به شعر و ادبیات قرار گرفته است، بیشتر به توصیف تاریخ، فرهنگ، جنگاوری ها و افسانه های هر ملتی با در هم آمیختن اساطیر و نقش و کارکرد آنان آمیخته است. در ایران، شاهنامه را به عنوان ماناترین و پویاترین منظومه ی شعر فارسی که میراث فرهنگ و تمدن ایران زمین است می شناسند. پس از شاهنامه، بسیاری از منظومه ها و آثاری که توسط شاعران و منظومه سرایان خلق شده است، در پرتو شاهنامه قد برافراشته اند. در تاریخ معاصر شاید یکی از منظومه های مهم، شعر آرش سیاوش کسرایی باشد که با تطبیق جایگاه و منزلت ایران کهن با دوره ی پهلوی، علاوه بر به چالش کشیدن سیاست های شاهان پهلوی، بسیاری از نابسامانی ها و بیدادگری های جامعه ایران را ناشی از سیاست های غلط و بعضا استبداد رژیم گذاشته می داند.

شاملو در منظومه ی «پریا» به نوعی این استبداد و سیاهی را از زاویه ای دیگر روایت می کند. در ادبیات کُردی جنوبی، شاهنامه های کُردی و نادر نامه و یا منظومه های خورشید و خاور هر یک به بازخوانی حالات و آرمان های مورد نظر سراینده و جامعه ای که در آن سیر می کند، اشاره دارد. به طور مثال خلق منظومه ی نادر نامه دقیقا در زمانی شکل می گیرد که ایران قبل از دوره ی افشاریه، در یک حالت انحطاط و چپاول و بیدادگری قرار داشت، لذا سراینده ی آن با رو ی کار آمدن نادر شاه افشار و فتوحات گسترده ی وی که باعث امنیت و آسایش مردم شد، چهره ای از یک قهرمان را به تصویر می کشد که همگان آرزومند فرمانروایی و کشور گشایی او هستند.

منظومه ی «گولی و توپ قلقلی» سروده ی دکتر ایرج خالصی با نگرشی دیگر در صدد ترویج کمال انسانی در سایه ی «صلح و دوستی» است. این کمال بر خلاف برداشت های قدمایی از منظومه ها که در بردارنده ی فرهنگ، کیش و آیین و سنت زیست بوم سراینده و صاحب اثر است، بیشتر در پی معرفی و آگاهی سازی ذهن نوجوان نسبت به وقایع جهان پیرامون است «گُلی» که مخاطب اصلی این منظومه است، شنونده ای است که نیازمند آگاهی است. این آگاهی از زبان «نه نه» که به زعم من نام دیگر «تاریخ» است، به زبانی ساده و به دور از هر گونه تکلف، مسائل و موضوعات مورد نظر سراینده را برای مخاطب خود بیان می کند.

منظومه ی «گولی و توپ قلقلی و بادبادک» در دو بخش سروده شده است. بخش اول آن، گولی و توپ قلقلی است که سراینده بعضا به عنوان پیش در آمد و یا مقدمه، به معرفی شخصیت گولی می پردازد. این معرفی داستان وار و بسیار ساده بیان می شود:

گولی کیه گولی کیه

دوه ت بو چگله ی ئیرانیه

ئیرانیه و کورده و سنگین

یُسرین زووان، فره ره نگین

نه له ره و نه چاخه، گولی

وینه ی گول باخه گولی

.

.

.

دیالوگ های بین گولی و ننه زمینه ساز دغدغه ها و چالش های ذهنی ای است که گولی به عنوان شنونده و ننه در قامت راوی تاریخ به مسائل و موضوعات مختلف جهان پیرامون می پردازد:

یه کی پرسیئ یه چِ که سه

نیه زا نیمن نامی چه سه

مو فرفری ئوشی، یه مه

ئوشم نامی ئه را هه مه

په ری زایه ی فه ر یا ره سم

وه رد هه مه شه ر تی به سم

.

.

.

سراینده در ادامه حکایت درد و رنج و ناکامی ها را از زبان اشیاء و حیوانات و سالهای جنگ و دفاع در برابر بیگانگان را بیان می کند. گاه حکایت «حسن کچل»، گاه روایت روزهای تلخ و شیرین ایام را سلسله وار بیان می کند.

در بخش دوم نیز، این بار گولی و بادبادک، دنباله ی منظومه است. در این بخش شاعر با آگاه سازی و معرفی شخصیت های تاریخی، ذهن گلی را به تحولات و موضوعات مختلف معطوف می دارد. ابتدا از «آرش کمانگیر» می گوید:

ده ئاره ش و که ما نه گه ی

ده رای گیران دا گیانه گه ی

.

.

.

ئو شم ئه رات ئه میر که بیر

پیاگِ دانا ئوو وه زیر

کی بی؟ ئه را ئیران چه کرد؟

ئوو پیای فره زان چه کرد؟

.

.

.

ئوشم ئه رات «گاندی» کی بی

یُسره پیاگی هندی بی

وه کیل و حوقووق زان بی

ره هبه ر هندووسان بی

.

.

.

ئمجا ده شار وه شار ئوشم

ئه رات ده "بوو لیوار" ئوشم

نوشم ئه رات «زورو» کیه

ئوو سووار ئه سپ سیه

ئه رات ئوشم ده "ژاندارک"

سه نگین، ره نگین و بی باک

ده "جه میله بو پاشا"

دوشمنی نه کرد حاشا

به طور کلی فرآیند بخش دوم این منظومه معرفی رجال، قهرمانان و اندیشمندانی است که هر یک به نوعی در تاریخ ملت خود، تاثیرگذار و سرآمد بوده اند. مخاطب منظومه «گولی و توپ قلقلی و بادبادک» بیشتر قشر نوجوان است. زبان و نوع روایت آن با توجه به گزاره های بکار رفته در متن اثر، معطوف به گروه سنی نوجوان است. این مجموعه با نگاه به رویدادهای تاریخی و تحولات متنوع در حوزه های اجتماعی، سعی دارد تا نسبت به آگاه سازی نسل نوجوان، آنان را با تاریخ و تحولات سیاسی، اجتماعی آشنا کند. تجربه خالصی در این اثر بیشتر مبتنی بر روایت است و از عناصر شعری و آرایه های ادبی اجتناب کرده است.