اپیزود اول: خش خش خیال/در هجای هایکو

اگر هایکو را یک شهود ذهنی پیرامون اشیاء فرض کنیم که طی آن برداشت شاعر یا سراینده از آنچه که پیش روست با دیگران تفاوت اساسی دارد، بنابراین می توان سرایندگان این نوع آثار را سالکان شور و شهود نام نهاد.

گرچه پیشینه ی هایکو در ادبیات کُردی جنوبی به چند سال قبل برمی گردد که طی آن فرهاد شاهمرادیان با انتشار کتاب «شوون پا» بنای آن را به صورت مکتوب بنیان گذاشت، اما سرآغاز این حرکت ریشه در شعرها و اولین تجربه ها در مجله ی کُردی «آوینه» در دهه ی هفتاد دارد که در آن آثاری چاپ و در معرض قضاوت علاقه مندان به ادبیات کُردی جنوبی قرار گرفت. با این حال رویکرد شاعران پیشکسوت ایلامی در حوزه ادبیات کُردی حرکتی شایسته و قابل تقدیر است. دکتر ایرج خالصی که از چهره های به نام شعر فارسی ایلام به شمار می رود و در دوران قبل از انقلاب آثاری را در مجلات معتبر آن زمان چاپ کرده است، علاوه بر مهارت و تبحری که در حوزه ی شعر مدرن و سپید دارد، در حوزه ی شعر کُردی با انتشار مجموعه هایی چون «شه له م» چهره ای نام آشناست. خالصی که نسبت به قالب های شعری و جریانات ادبی کشور واقف و آگاه است، با انتشار تازه ترین آثار خود با دو نگاه متفاوت و به نوعی متنوع، سعی در طبع آزمایی در ساحت های «کوته سرایی» در قالب هایکو و «منظومه سرایی» کودک و نوجوان دارد.

این دو اپیزود با دو نگاه متفاوت در برگیرنده سالها تجربه ی شاعری دکتر خالصی است که هر کدام با بهره گیری از المان های زیست بوم شاعر، سعی شده است که با بهره گیری از سمبل ها، و آیین و فرهنگ بومی، نگاه فراگیر خود را به دیگران بشناساند. قالب هایکو گرچه ریشه در ادبیات فارسی ندارد و جزو قالب های کهن شعر ژاپنی است، اما شاعران فارسی زبان طی ادوار گذشته به بهره گیری از ظرف آن، ظرافت ها و احساسات و عواطف خود را از طریق این قالب بیان کرده که حاصل آن بعضا تجربیات موفقی نیز بوده است. از ویژگی های بارز ذهنی خالصی در مجموعه ی هایکوهای کُردی-فارسی که شامل 120 اثر می باشند، در هم آمیختن ذهن و ارتباط آن با اشیاء پیرامون در زادگاهش ایلام و اقلیم ایرانی خود است:

منی وه که له قه نی ده با نه و

هه میشه زمسانه-

ده ما وه ن

ترجمه 

به کله قندی می ماند از بالا

همیشه زمستان است-

دماوند

**

گه وه ی نیلو فه ر

ده رو ده لیا

تالاو ئه نزلی

ترجمه 

فرش نیلوفر

بر روی دریا

تالاب انزلی

**

میشت زه مینه

وه ره و ئاسمان-

قلاقیران

ترجمه

مشت زمین است

بر آسمان-

قلاقیران

**

باخی

ده رازیانه و ئه زبووه و چه ویره-

کِوِر

ترجمه 

باغی است

از رازیانه، آویشن و چویر

کبیر کوه

در این هایکوها و دیگر هایکوهای آخر کتاب، سرآینده با نگرش به اشیاء پیرامون و مناظر طبیعی و بهره گیری از عناصر جغرافیایی محیط، برداشت ذهنی خود را در قالب هایکو، به مخاطب ارائه کرده است. گر چه هستی یک هایکو به کشف آن رابطه ی پنهانی بین عناصر، مناظر و اشیاء پیرامون است، اما آنچه که باعث تمام زیبایی این مکاشفه در حین نگریستن به اشیاء می شود، منظور و در بر دارنده ی معنای اصلی هایکو است. با آن که تجربه ی زیسته ی ذهن شاعران کُردی سرای ایلامی در قالب هایکو، بسیار نو پدید و به نوعی نو بنیان است، اما رویکرد و دیدگاه سرایندگان به این قالب و تجربه آموزی در این ساحت، حرکتی مبارک و قابل تامل است. در میان 120 هایکوی سروده شده و نوع نگاه خالصی به اشیاء پیرامون، چند اثر از آن ها نسبت به بقیه برجسته تر و زیباترند. از جمله:

ئاسمان

زه مین وه سیه سه ره گوار-

تِگِر

ترجمه 

آسمان

زمین را به رگبار بسته است-

تگرگ

**

وی مه جنون

پیره و بیه-

ده وه فر دو شه وین

ترجمه 

بید مجنون

پیر شده است

از برف دیشب

**

خیس عه ره قه ده گه ر ما

ده ره وه نی

تا وسان

ترجمه 

خیس عرق است از گرما

برزگر

تابستان

ایرج خالصی با آنکه نسبت به مؤلفه های شعر و شاخص های آن کاملا آگاه است، اما در تجربه های تازه اش در مجموعه شعر هایکو کُردی، بعضا آثاری را سروده که در حد و اندازه ی ذهن و زبان وی نیست. به طور مثال:

ته قه لای ماسی

ده چنگ قولاو

به زه ییم وه ی هات

ترجمه 

تقلای ماهی

در چنگ قلاب

دلم به حالش سوخت

**

مه چیر ده دسم ده ر چگ و

چگ بی مِ-

بادبادک

ترجمه 

نخ از دستم رها شد

رفت بی من-

بادبادک

**

زا رووی دگریوس

بای بردوگ-

بال پرندکه ی

ترجمه 

کودکی می گریست

باد برده بود

بادبادکش را

معمولا در هایکو، کار شاعر آن است که بر خلاف ظاهر وقایع و اشیاء پیرامون، از در کنار هم قرار دادن چند عکس، تصویری از یک تجربه ی شهودی را خلق کند که از نگاه دیگران به دور مانده است.

به طور کلی کتاب «رم می کند از سایه ی خودش» که دومین مجموعه هایکو در شعر ایلام به شمار می رود، از جمله آثاری است که با رویکردی مدرن در ساحت شعر کُردی ایلامی، شعله بر افروخته است. بی شک تجربه های آغازین، چراغ راه ره پویان شور و شیدایی در عرصه ی شعر و ادبیات اند.